Taal geven aan wat je al langer voelt
Er wordt hard gewerkt en toch loopt het al jaren niet lekker. Meestal is er geen schuldige aan te wijzen, wel een geschiedenis. En die geschiedenis heeft een naam.
Wat het is
Een verwaarloosde organisatie is een organisatie waar het langdurig heeft ontbroken aan sturing en begeleiding van de ontwikkeling.
Positieve wederkerigheid heeft plaatsgemaakt voor negatieve, en tussen leiding en medewerkers zijn patronen van schadelijke interactie ontstaan.
- Langdurig. Het is geen incident, maar een geschiedenis.
- Wederkerigheid. Wat leiding en medewerkers elkaar over en weer geven, of onthouden.
Het meeste zit onder de waterlijn
Een nieuwe strategie of opnieuw reorganiseren blijft aan de oppervlakte. De onderstroom blijft onaangeroerd.
Bovenstroom: wat je meet 10%
- Verzuim en verloop
- Vacatures
- Plannen en doelen
- Structuur en beleid
Onderstroom: wat het stuurt 90%
- Hoe mensen met elkaar omgaan
- Wat ze van elkaar vinden
- Wat niet wordt gezegd
- Oude pijn en oud zeer
- Wie het echt voor het zeggen heeft
- Wat men van de leiding verwacht
Het begrip komt uit de praktijk, niet uit een model
In 1996 trad een interim-directeur aan bij het Amsterdamse vervoerbedrijf. Na een half jaar stelde hij vast dat de organisatie niet meer te besturen was. Plannen lagen er genoeg, maar er beklijfde niets van.
Organisatiekundige Joost Kampen onderzocht wat daar gebeurde, en later bij ruim honderdvijftig andere organisaties. De verklaring vond hij buiten zijn eigen vakgebied, in de orthopedagogiek. Daar is allang beschreven wat er gebeurt met een kind dat jarenlang te weinig sturing en aandacht krijgt. Niet als beeldspraak, maar als werkingsmechanisme: wie te weinig begeleiding krijgt, loopt een ontwikkelingsachterstand op en vertoont gedrag dat bij die achterstand hoort.
Dat inzicht doet iets wat de meeste diagnoses niet doen. Het verklaart het gedrag zonder er een oordeel over te vellen.
Het gaat langzaam, en het gaat ongemerkt
Verwaarlozing begint zelden met een besluit. Ze sluipt erin.
Er komt een reorganisatie, en daarna nog een. Leidinggevenden wisselen elkaar af; acht in vijf jaar is geen uitzondering. Wie er zit, is er niet echt: te druk, te ver weg, of niet toegerust voor het gesprek dat nodig is. De ambities blijven groot, maar wat de organisatie werkelijk aankan groeit niet mee.
Ondertussen lost de werkvloer het zelf op. Functioneringsgesprekken verwateren tot een ritueel of gaan gewoon niet door. Roosters kloppen niet. Systemen worden omzeild. Iedereen doet het op zijn eigen manier, en dat werkt, tot op zekere hoogte.
En dan gebeurt het beslissende: het wordt normaal. Wat begon als noodoplossing wordt gewoonte, en de gewoonte wordt de norm. Nieuwe medewerkers hebben die binnen een paar weken door.
Drie patronen die steeds terugkeren
Handelingsverlegenheid
Men ziet het wel, maar grijpt niet in. Aanspreken en feedback blijven uit.
Informele macht
Informele leiders zetten de toon. Negativiteit overheerst en de groepsdruk op het individu is groot.
Verloop aan de top
Wie weg kan, gaat weg, vooral in leidinggevende posities. En nieuwe mensen houden het snel voor gezien.
De vraag komt zelden uit het niets
Bijna niemand zoekt zomaar naar ‘verwaarloosde organisatie’. Er is meestal iets voorgevallen.
- Een nieuwe bestuurder is een halfjaar binnen en merkt dat er iets niet klopt wat niemand benoemt.
- De zoveelste reorganisatie of het zoveelste cultuurprogramma is doodgebloed. De organisatie heeft geleerd het uit te zitten.
- Er is een incident geweest, soms met de pers erbij.
- De resultaten lopen al jaren terug zonder één aanwijsbare oorzaak.
- Een inspectie of audit legt iets bloot wat intern al lang bekend was.
- HR of de OR trekt aan de bel, en niet voor het eerst.
Herken je een of meer van deze aanleidingen, dan zegt dat nog niets over de diagnose. Wel dat de vraag het stellen waard is.
Niet elke moeizame organisatie is verwaarloosd
Het begrip is bruikbaar omdat het smal is.
- Het is geen slechte cultuur. Cultuur beschrijft wat je ziet. Verwaarlozing verklaart waar het vandaan komt.
- Het is geen onwil. Het gedrag is aangeleerd en was ooit functioneel. Daarom werkt straffen niet.
- Het is geen crisis. Een crisis is acuut en zichtbaar. Verwaarlozing is chronisch, en went.
- Het ligt niet aan de verkeerde mensen. Vervang de leiding en dezelfde patronen zijn er binnen een jaar weer.
- En het is lang niet altijd aan de orde. Soms is een organisatie gewoon moe, slecht georganiseerd of toe aan één goed gesprek. Dat is iets anders.
Niet één schuldige
Destructieve organisatieontwikkeling, destructief leiderschap en destructief medewerkerschap houden elkaar in stand.
Organisatieontwikkeling
Geen sturing, geen begeleiding
Leiderschap
Wegkijken, afstand houden
Een leiding die niet ingrijpt, leert medewerkers dat afspraken vrijblijvend zijn.
Medewerkerschap
Eigen regels, eigen gelijk
Medewerkers die voor zichzelf zorgen, bevestigen de leiding dat afstand houden verstandig is.
Wie één partij aanwijst, het management of juist de werkvloer, mist het systeem dat het gedrag voortbrengt.
Ook één team kan verwaarloosd zijn
Verwaarlozing is niet altijd organisatiebreed. Vaak zit ze in een handvol teams, en soms in maar één.
De dynamiek is dezelfde als in een gezond team, alleen scherper. De groepsdruk op het individu is groter. De onderstroom is sterker. Negativiteit zet de toon, en de informele leider heeft meer gezag dan de formele.
Wat je dan ziet, is een groep die naar binnen is gekeerd. Men schuilt bij elkaar. Het eigen team is goed, en ‘de organisatie’ of ‘het management’ is slecht. Veel nuance zit daar niet tussen. Afwijken van de groepsnorm is riskant, dus niemand doet het.
In zo'n team levert het geheel minder op dan de mensen die erin zitten.
Waarom de gebruikelijke aanpak averechts werkt
De reflex bij een organisatie die niet loopt, is een plan. Een nieuwe structuur, een cultuurprogramma, een leiderschapstraject.
In een verwaarloosde organisatie werkt dat niet, en meestal maakt het de zaak erger. Het plan is niet slecht, maar het veronderstelt iets wat er niet is: dat mensen kunnen wat er gevraagd wordt, en dat ze de leiding genoeg vertrouwen om het te proberen.
Ligt de lat boven wat de organisatie aankan, dan mislukt het traject. En elk mislukt traject bevestigt wat men al dacht: dit waait wel over.
Herstel gaat daarom eerst de andere kant op. Minder ambitie in plaats van meer. Geen nieuwe structuren, maar de bestaande afspraken eindelijk laten gelden. Pas als de basis er weer staat, heeft ontwikkelen zin.
Dat kost tijd, meer dan een programma van een jaar. Maar het eerste wat terugkeert is rust in het dagelijks werk, en dat merk je eerder dan je denkt.
Herstel begint in de geleefde werkelijkheid
Niet in de papieren wenselijkheid. De eigen lijn is verantwoordelijk voor het herstel, ik begeleid. En de verandering zit in het dagelijks werk zelf, niet in een programma ernaast.
- Onderzoeken van de werkelijkheid
- Analyseren en duiden
- Formuleren van de veranderopgave
- Vormgeven van het veranderproces
- Anders doen: afleren en aanleren
- Reflecteren en leren
Zes fasen rond de plek der moeite
Geen stappenplan dat je afvinkt, maar een ronde die je samen loopt en daarna opnieuw begint, een laag dieper. In het midden ligt de plek der moeite: stilstaan bij je eigen rol en bij hoe jullie met elkaar omgaan. Dat is ongemakkelijk, want je maakt zelf deel uit van de patronen. En juist daar begint de verandering.
Een klankbord en een spiegel
Ik neem het werk niet over. Dat kan ook niet, want de kracht van deze aanpak is dat de eigen leiding het zelf doet. Wat ik wel doe: helpen zien wat er speelt, en helpen het vol te houden als het schuurt. Soms heb je geen antwoorden nodig, maar iemand die de vragen scherper stelt.
Wat mensen meestal willen weten
Wat is een verwaarloosde organisatie precies?
Een organisatie waar het langdurig heeft ontbroken aan sturing en begeleiding van de ontwikkeling. Daardoor is tussen leiding en medewerkers een patroon van schadelijke interactie ontstaan en heeft positieve wederkerigheid plaatsgemaakt voor negatieve.
Waar komt het begrip vandaan?
Van organisatiekundige Joost Kampen, die het ontwikkelde vanuit praktijkonderzoek en onderbouwde met inzichten uit de orthopedagogiek.
Hoe weet ik of dit bij ons speelt?
Aan het patroon, niet aan één signaal. Handelingsverlegenheid, sterke informele macht en veel verloop in leidinggevende posities zijn de drie die het vaakst samen optreden. De zelfdiagnose geeft een eerste indruk.
Hoe lang duurt herstel?
Langer dan een gebruikelijk verandertraject, want er is een achterstand in te lopen. Hoeveel langer hangt af van hoe diep het zit en hoe lang het heeft gespeeld. De eerste verandering, rust en voorspelbaarheid in het dagelijks werk, laat zich al veel eerder zien.
Kan een organisatie zichzelf herstellen?
De leiding moet het doen; een adviseur kan dat niet overnemen. Maar het vraagt wel iemand van buiten die kan benoemen wat van binnenuit niet meer te zien is.
Is verwaarlozing hetzelfde als een slechte cultuur?
Nee. Cultuur beschrijft het gedrag, verwaarlozing verklaart de herkomst ervan. Dat verschil bepaalt wat werkt.
Achter het gedrag zit een geschiedenis, geen onwil. En dat maakt herstel mogelijk.
Herken je dit in je eigen organisatie?
Vertel wat er speelt. Een eerste gesprek verplicht tot niets.
